Europejskie prawo spółek i dwie drogi do urzeczywistnienia Rynku Wewnętrznego
Prawo spółek w krajach Wspólnoty
Niejednorodność regulacji prawnych i ich „narodowy" charakter
Współczesne regulacje prawne dotyczące powstawania i funkcjonowania podmiotów gospodarczych posiadających osobowość prawna są skutkiem przemian ekonomiczno-społecznych, które dokonały się w Europie i Ameryce Północnej na przestrzeni dziewiętnastego wieku. Spółka kapitałowa, jako forma organizacji działalności gospodarczej, znana była już od początku wieku siedemnastego, jednak dopiero rewolucja przemysłowa i będąca jej wytworem gospodarka kapitalistyczna przyniosły ze sobą powstanie nowoczesnych korporacji, a wraz z nimi - norm prawnych określających zasady ich działania'. Normy te. składające się na pierwotne regulacje prawa spółek, stopniowo ewoluowały, obejmując swoim zasięgiem także inne dziedziny życia, wpływające pośrednio na działalność przedsiębiorstw.
W okresie od połowy dziewiętnastego wieku (kiedy to stworzono gros pierwszych kodeksów handlowych i ustaw o spółce akcyjnej) do dzisiaj powstały całe, nowe działy prawa. Większość z nich nie jest traktowana jako prawo spółek sensu stricto, ma jednak ogromny wpływ na funkcjonowanie spółek handlowych: prawo finansowe (w szczególności zasady rachunkowości przedsiębiorstw), prawo rynku kapitałowego i prawo upadłościowe to tylko najważniejsze z nich.
Charakterystyczną cechą wczesnego prawa spółek w Europie i Ameryce było silne powiązanie regulacji prawnych z realiami gospodarczymi danego kraju. Realia te w dobie rewolucji przemysłowej różniły się w poszczególnych krajach o wiele silniej, niż miało to miejsce w okresie wcześniejszym, prekapitalistycznym; owocowało to daleko idącymi różnicami w regulacjach prawnych 2. W miarę postępów industrializacji i rosnącej roli handlu międzynarodowego pojawiła się jednak również tendencja przeciwstawna: szybsza wymiana informacji, konkurencja i potrzeby obrotu wymuszały upodabnianie się niektórych instytucji prawnych, bądź zgoła ich „zapożyczanie" z obcych systemów prawa 3. Obydwa te zjawiska sprawiły, że współczesne systemy prawa spółek w krajach rozwiniętej gospodarki rynkowej zachowały - pomimo tendencji konwergencyjnych - daleko idące różnice, określające ich „narodowy" charakter 4.
Do najważniejszych z nich należą:
1. Zakres autonomii statutowej. Określa go stopień, w jakim prawo pozytywne narzuca spółkom określone regulacje jako bezwzględnie obowiązujące. W tradycji anglosaskiej, w zasadzie większość postanowień dotyczących wewnętrznej organizacji spółki pozostawiona jest w gestii twórców statutu, w prawie kontynentalnym natomiast ustrój spółki determinowany jest przez prawo pozytywne, które może przewidywać większą lub mniejszą ilość przepisów dyspozytywnych.
2. „Społeczny" lub „rynkowy" charakter spółki akcyjnej. Istnieją tu dwie grupy poglądów: pierwszy traktuje spółkę akcyjną jako organizację ściśle gospodarczą, której jedynym celem jest wypracowanie zysku dla akcjonariuszy, czego konsekwencją jest przyjęcie za kryterium oceny działalności spółki i jej władz wartości rynkowej spółki i jej udziałów (share-holder value). Drugi pogląd podkreśla społeczny charakter korporacji, jako splotu interesów wielu grup (akcjonariuszy, wierzycieli, pracowników, dostawców), zwanych interesariuszami (stakeholders) i postuluje zagwarantowanie ochrony ich interesów poprzez regulacje prawa spółek.
3. Z powyższą problematyką ściśle wiąże się odmienność model władztwa korporacyjnego. Sposób organizacji władz spółki i zarządzania nią jest zdeterminowany z jednej strony przepisami prawa, a z drugiej - funkcjonowaniem rynku kapitałowego. Prawu spółek w Europie znane są dwa podstawowe modele organizacji władz spółki: system dualistyczny (oparty na „podziale władzy" pomiędzy zarząd i radę nadzorczą) i system monistyczny (oparty na jednym, ale nie jednolitym organie zarządzającym, tzw. radzie administrującej)5. Również struktura rynku kapitałowego (i co za tym idzie - jego organizacja prawna) oddziałuje na władztwo w spółce. W kontekście tym mówimy o „systemach rozproszonych" i „systemach skoncentrowanych" 6.
4. Specyficznym zagadnieniem z zakresu władztwa korporacyjnego jest udział pracowników w zarządzaniu spółką akcyjną, wprowadzony jako jeden z elementów doktryny o jej „społecznym charakterze". W Europie znane są trzy formy tzw. uczestnictwa pracowników 7. W modelu francuskim specjalny organ reprezentacji zapewnia reprezentację interesów pracowniczych na poziomie zakładu pracy (przedsiębiorstwa), posiada on uprawnienia konsultacyjne i informacyjne. W modelu szwedzkim reprezentację pracowników zapewniają związki zawodowe w ramach zinstytucjonalizowanych porozumień ramowych i kontraktów socjalnych z władzami spółki. Wreszcie, w modelu niemiecko-holenderskim pracownicy są uprawnieni do nominowania lub wręcz delegowania swoich przedstawicieli do organów spółki, co określane jest mianem współdecydowania pracowników (niem. Mirbestimmung).
5. Przepisy dotyczące kapitału zakładowego.
Obowiązek wniesienia i utrzymywania określonego kapitału zakładowego jest traktowany w wielu krajach jako podstawowy instrument ochrony interesów wierzycieli (w szczególności w Niemczech), jednak w tradycji anglosaskiej ma on znaczenie drugorzędne, a w tradycji romańskiej traktowany jest znacznie liberalniej w odniesieniu do spółek z o.o.
6. Liczne odmienności w zakresie prawa koncernowego, rachunkowego i bilansowego.
Przeszkody w operacjach transgranicznych i teoria siedziby
Opisane powyżej odmienności systemów prawa spółek w Europie w oczywisty sposób wpływają hamująco na możliwość dokonywania strukturalnych przekształceń transgranicznych, takich jak fuzje pomiędzy przedsiębiorstwami z różnych krajów i przenoszenie siedziby spółki z jednego kraju do drugiego. Dodatkową przeszkodę dla tego rodzaju operacji stanowi okoliczność, że przepisy regulujące przekształcenia strukturalne przedsiębiorstw dostarczają procedur, których stosowanie możliwe jest tylko na terytorium jednego państwa, ale nie w kilku państwach jednocześnie. Przeszkodę dla rozwoju multinarodowych korporacji w Europie stanowią więc nie tylko „niekompatybilność" systemów prawnych, ale także brak ujednoliconej międzynarodowej procedury dla operacji transgranicznych.
Trzecim elementem oddziałującym negatywnie na działalność przedsiębiorstw operujących w skali całej Wspólnoty jest problem wynikający pośrednio z odrębności pomiędzy systemami prawa spółek, a mianowicie kwestia uznawalności obcych podmiotów prawnych. Zagadnienie to należy w zasadzie do dziedziny prawa międzvnarodowego prywatnego, ma jednak ogromne znaczenie dla rozwoju ponadnarodowych korporacji w Europie. Istota problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy prawo, znajdujące zastosowanie do stosunków wewnętrznych spółki handlowej jest prawem obowiązującym na terytorium państwa, na którym spółka faktycznie prowadzi swoją działalność (na którym mieści się
siedziba jej władz), czy też prawem obowiązującym na terytorium państwa, w którym spółka ta ma swoja formalną siedzibę statutową (miejsce inkorporacii). Z prawnopolitycznego punktu widzenia większość państw podejmuje możliwość potraktowania obcych osób prawnych na równi z podmiotami rodzimymi (uznania ich podmiotowości prawnej) jako zagrożenie, uważając że dopuszczenie do rodzimego obrotu prawnego spółek, które obowiązują inne zasady ochrony kapitału lub władztwa korporacyjnego, rodziłoby zbyt duże niebezpieczeństwo dla tego obrotu. Stąd leż większość ustawodawstw europejskich hołduje w tym względzie teorii siedziby, zgodnie z którą faktyczna siedziba władz spółki musi być tożsama z siedzibą wskazaną w statucie lub co najmniej obie muszą być położone na terytorium państwa, które pod tym warunkiem uznaje podmiotowość prawną spółki. Obowiązywanie w danym kraju teorii siedziby rodzi kilka ważnych konsekwencji dla obrotu międzynarodowego:
• spółki zarejestrowane w krajach trzecich (mające swoją siedzibę statutową w krajach trzecich), które będą próbowały rozpocząć działalność na terenie takiego kraju, nie będą uznawane za podmioty prawa;
• dla przeniesienia swej siedziby statutowej z kraju trzeciego, spółki takie będą musiały dokonać inkorporacji w kraju „docelowym", a więc utworzyć nową spółkę zgodnie z przepisami państwa nowej siedziby;
• spółki inkorporowane w kraju, w którym obowiązuje teoria siedziby, w razie przeniesienia swej faktycznej działalności (siedziby zarządu) za granicę, będą traktowane jako podlegające rozwiązaniu 8.
W przeciwieństwie do teorii siedziby, teoria inkorporacji, wywodząca się z tradycji anglosaskiej, nie żąda, aby faktyczna i statutowa siedziba spółki znajdowały się w jednym kraju. Konsekwencją tego jest przyjęcie zasady, że stosunki wewnętrzne spółki podlegają wyłącznie prawu państwa, w którym spółka została zarejestrowana, czyli prawu jej siedziby statutowej. Jeżeli zatem spółka zarejestrowana w jakimkolwiek kraju przeniesie swoją faktyczną siedzibę do kraju, w którym obowiązuje teoria inkorporacji, państwo nowej siedziby zobowiązane jest stosować do niej prawo miejsca jej inkorporacji, a nie swoje własne. Następuje tu swego rodzaju powtórzenie średniowiecznej zasady „prawu idzie za człowiekiem", w mysi której statut personalny określany był zawsze według miejsca pochodzenia 9.
Okoliczność, że w większości państw europejskich obowiązuje teoria siedziby, jest jedną z głównych przyczyn, dla których spółki prowadzące działalność na skalę międzynarodową, zmuszone są organizować ją w postaci systemu rozgałęzionych holdingów (koncernów). Zakładanie spółek córek we wszystkich krajach, w których operuje przedsiębiorstwo, jest konieczne w sytuacji, gdy spółka matka nie mogłaby występować jako podmiot obrotu bezpośrednio w krajach trzecich. Wynika to przede wszystkim z faktu, że otwarcie przez spółkę zagraniczną oddziału w jednym z państw Wspólnoty - pomimo formalnego zagwarantowania takiej możliwości przez Jedenastą Dyrektywę10 - podlega prawu państwa, w którym oddział jest otwierany i jest w praktyce rozwiązaniem mniej korzystnym dla przedsiębiorcy niż otwarcie spółki córki.
Integracja w obrębie Wspólnot Europejskich prowadziła do uznania, że najlepszym sposobem na rozwiązanie problemów opisanych powyżej będzie stopniowa harmonizacja prawa, prowadząca do zniwelowania różnic w materialnym prawie spółek państw członkowskich i co za tym idzie - do uznania teorii siedziby za bezprzedmiotową.
Jednakże dopiero koniec lat sześćdziesiątych przyniósł uchwalenie pierwszej dyrektywy Rady EWG o ogłoszeniach 11, zaś sam proces harmonizacji prawa spółek w Europie nabrał rozmachu dopiero od późnych lat siedemdziesiątych.
Globalizacja i wzrost znaczenia operacji transgranicznych
Procesy globalizacyjne nabrały gwałtownego przyspieszenia od początku lat dziewięćdziesiątych XX w., powodując przełom technologiczny w zakresie wymiany informacji, redukcję barier handlowych i integrację rynków finansowych. Upadek komunizmu sprawił, że procesy te objęły nowe rynki w krajach byłego bloku sowieckiego i w Chinach. Jednocześnie, tradycyjne więzy ekonomiczne pomiędzy krajami europejskimi i Ameryką uległy dalszemu zacieśnieniu, powodując wzrost wymiany handlowej i rosnącą potrzebę koncentracji kapitału, związaną z inwestycjami na nowych rynkach 12.
Lata dziewięćdziesiąte XX w. stały się w związku z tym świadkami spektakularnych międzynarodowych fuzji, których symbolem stało się połączenie Rhone-Poulenc i Hoechst AG w Aventis S.A. i fuzja Daimler-Benz z Chryslerem. Wyznaczyły one nową skalę dla strukturalnych przekształceń przedsiębiorstw w Europie, a jednocześnie unaoczniły. jak bardzo niewystarczające są ramy prawne Wspólnego Rynku dla przeprowadzania tego typu przedsięwzięć. Ponadnarodowe koncerny oczekiwały od ustawodawcy europejskiego określenia jasnych zasad, według których mogłyby dokonywać przeniesienia siedziby, otwierania oddziałów, przeprowadzać połączenia, a także stosować jednolite standardy rachunkowości w obrębie grupy holdingowe j. To wszystko mogło - i powinno - zostać zapewnione wyłącznie na poziomie regulacji wspólnotowej. Tymczasem Wspólnota Europejska, pomimo nowego tempa integracji, wyznaczanego przez traktaty z Maastricht (1992 r.), Amsterdamu (1997 r.) i Nicei (2001 r.), ogłoszonego urzeczywistnienia Rynku Wewnętrznego (1993 r.) i Unii Walutowej (2002 r.), nadal nie była w stanie wypracować jednolitych ram prawnych dla przedsiębiorstw działających na skalę międzynarodową. W istocie, program harmonizacji, mający być odpowiedzią na przeszkody dla międzynarodowej działalności przedsiębiorstw europejskich, nie tylko nie był w latach dziewięćdziesiątych kontynuowany, lecz przeciwnie - po ,,złotych dekadach" lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych znalazł się w głębokim impasie. Jednocześnie wobec tego kryzysu "podejścia regulacyjnego", w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości zaczęła zaznaczać się coraz wyraźniej tendencja do stosowania „podejścia konkurencyjnego", opartego na podważaniu mocy obowiązującej teorii siedziby w państwach członkowskich.
W dalszych częściach przedstawiony zostanie rozwój europejskiego prawa spółek, na który składały się zarówno działania w zakresie harmonizacji i praw narodowych, jak i orzecznictwo ETS.
Za względu na fakt, że w latach 2001-2003 dokonał się w Europie wyraźny przełom w obydwu tych dziedzinach, okres ten zostanie omówiony oddzielnie. Omówiony zostanie rozwój harmonizacji i przyczyny jej spowolnienia w latach dziewięćdziesiątych XX w. oraz rozwój doktryny swobody podejmowania działalności przez przedsiębiorstwa w orzecznictwie ETS do roku 2002. Następnie opisany zostanie charakter i przyczyny przełomu, jaki nastąpił w ciągu ubiegłych trzech lat oraz omówione zostaną jego skutki (punkt szósty), a także wskazane zostaną konsekwencje, dla dalszego rozwoju europejskiego prawa spółek z rozszerzenia UE. W ostatniej części opracowania dokonane zostanie podsumowanie i przedstawienie wniosków.
_______________________________________________________________________________________________________
1 Omówienie historycznego rozwoju prawa spółek zob.: F. Kübler, Gesllischaftsrecht. Die privatrechtlichen Ordungssstrukturen und Regelungsprobleme von Verbänden und Unternelunen., C. F. Müller Juristischer Verlag. Heidelberg 1994, s. 5 i nast.; K Schmidt. Gesellschaftsrecht, wyd. 2, Carl Heymanns Verlag KG, Köln, Berlin, Bonn, München 1991. s, 38 i nast, Nt. historii spółki akcyjnej jako formy organizacji działalności gospodarczej zob.: J, Micklethwait, A. Wooldrigde, The Company. A short history of a revolutionary idea. Modern Library, New York 2003.
2 Czego przykładem są chociażby istniejące do dzisiaj różnice w sposobach finansowania działalności spółek akcyjnych we Francji, Niemczech i Wielkiej Brytanii, wiążące się bezpośrednio z wczesną historią gospodarczą tych krajów: podczas gdy w Wielkiej Brytanii (i innych krajach anglosaskich) podstawą działalności spółek jest kapitał giełdowy, w Niemczech jest to kredyt bankowy, we Francji zaś udział państwa.
3 Klasycznego przykładu dostarcza tu „eksport" spółki z o. o. jako formy prawnej, która - po jej wprowadzeniu w Niemczech w końcu dziewiętnastego wieku - upowszechniła się błyskawicznie w całej kontynentalnej Europie.
4 Regulacje prawa spółek w poszcz. krajach, zob.: A. Dorresteijn, I. Kuiper, G. Morse, Europaean Corporate Law, Deventer, Boston 1994; poszczególne kraje zob,: P. Forstmoser, A. Meier-Hayoz, P. Nobel, Schweizerisches Aktienrect, Bern 1996 (prawo szwajcarskie); Gower's Principles o f Modern Company Law wyd. 6, London, Sweet & Maxwell 1997 (prawo angielskie); Y. Guyon, Droit des Affaires, Tome 1, Droit commerciall général et Sociétés wyd.11, Paris 2001 (prawo francuskie); H. Merkt, US-amerikanisches Gesellschfttsrecht, Heidelberg 1991 (prawo amerykańskie); K. Schmidt. Gesellschaftsrecht [przyp.] (prawo niemieckie).
5 Problematyka struktury władz spółki akcyjnej, zob.: K, Bleicher, D. Leberl. H- Paul Unternehmungsverffassung und Spitzenorganisation. Führung und Überwachtung von Aktiengesellschafen im internationalen Vergleich, Wiesbaden 1989, s. 44 i nast.; B. Großfeld, W. Ebke, Probleme der Unternehmensverfassung in rechtshistorischer und rechtsvergleichender Sicht, Akltiengesellschaft 4/1977.
6 W systemach rozproszonych mamy do czynienia z dużym i płynnym rynkiem kapitałowym oraz rozproszonym akcjonariatem w spółkach publicznych, powodującym, że jednym z zasadniczych problemów staje się konflikt pomiędzy akcjonariuszami a członkami organów spółki, nad którymi rozdrobnieni akcjonariusze nic są w stanie wykonywać skutecznej kontroli.
W systemach skoncentrowanych występują akcjonariusze dominujący, którym władze spółki są podporządkowane, stąd też w systemach tych zasadnicza linia konfliktu przebiega pomiędzy akcjonariuszami większościowymi a mniejszościowymi (oraz ew. pozostałymi interesariuszami). Por.: E. Wymeersch- Unteresführung in Westeuropa, Aktiengesellschaft (AG) 7/1995. s. 299. Dane nt. stopnia koncentracji własności akcyjnej w krajach Europy Zachodniej, zob.: F. Barca, M. Becht The Control of Corporate Europe, Oxford 2001.
7 Zob. G Ch. Schwarz, Europäisches Esellschaftsrecht. Ein Handbuch für Wissenschaft und Praxis. Baden- Baden 2000. s.348 i nast.
8 Por. art- 459 pkt 2 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.).
9 Więcej nt. teorii siedziby i inkorporacji zob. J. Wouters, H. Schneider, Current Issues of Cross Borcier Establishment of Companies in the European Union, Maklu-Nomos-Juriidik&Samhälle-Bruylant-Blackstone-Schulthess 1995.
10Jedenasta Dyrektywa Rady EWG z 21 grudnia 1989 r. o oddziałach (89/666/EWG), OJ EC L 395 31.12.19889, s. 24.
11 Pierwsza Dyrektywa Rady EWG z 9 marca 1968 r. o ogłoszeniach (68/151/EWG, OJ EC L 65 14.03.1968, s. 8).
12 Pomiędzy rokiem 1990 a 2000 wartość eksportu z Niemiec wzrosła z 642.8 mld DM to 1167 mld DM, import odpowiednio z 573,5 mld DM do 1064 mld DM. por- Statitlisches Bundesamt. Statistichen Jahrbuch 2001. s. 279
dr Jacek Sokołowski
Prawo Unii Europejskiej 4-5/2005